O 17 de maio para Francisco Fernández del Riego

Un ano máis chega a homenaxe á nosa lingua e á nosa literatura a través da figura dun escritor ou escritora ilustre. Neste caso, as celebracións do 17 de maio xiran arredor de Francisco Fernández del Riego, escritor e editor incansable, un dos fundadores de Galaxia, presidente e renovador da Real Academia Galega e impulsor do Día das Letras Galegas.

Aquí tedes un par de vídeos que nos aproximan, dunha forma amena, á súa vida e á súa obra.

Este para Primaria e 1-2 ESO

Este para 3-4 ESO e BACH

Para poñernos a proba todo que chegamos a aprender sobre a figura de don Paco, imos utilizar en Primaria, en Secundaria e en Bacharelato estes pasatempos. Resolveremolos, en grupos, aula por aula, despois de vermos os vídeos e de investigarmos na exposición de carteis dedicados a autor que temos exposta no centro.

 

O Rexurdimento e A Coruña

O Rexurdimento é, como podes ver no teu libro, o movemento cultural que nace coa publicación de Cantares gallegos de Rosalía de Castro o 17 de maio de 1863 e que se estende ata a segunda década o século XX. Este movemento xorde da vontade dun importante grupo de intelectuais e escritores de que o galego renacese como lingua literaria e de cultura, despois de varios séculos de desprezo e marxinación.

Rosalía, aquela rapaza de escasos 20 anos, amosou unha actitude sen precedentes na época: superou os prexuízos sobre o galego e tamén os prexuízos sobre o papel das mulleres no século XIX, para publicar por primeira vez unha obra literaria na súa lingua. Unha actitude de orgullo, de dignidade e de defensa da propia identidade que compartiron despois persoeiros literarios como Manuel Curros Enríquez ou Eduardo Pondal.  

A Coruña xogou un importante papel na orixe e no desenvolvemento do Rexurdimento. A recuperación da nosa cultura estivo fondamente vinculada a esta urbe naquelas últimas décadas do século XIX e primeiras do XX: os primeiros faladoiros da mítica Cova Céltica, o paso pola cidade de Rosalía, Curros e Pondal, a fundación da Real Academia Galega e das primeiras Irmandades da Fala...

Para ilustrar estes feitos, hai uns anos, os compañeiros de 1º de Bacharelato María Belén Arce Papaleo, Nerea Ares Caamaño e Sergio Arias García decidiron elaborar un breve documental. Un interesante percorrido por rúas, prazas, parques e mesmo cemiterios que amosa ás claras como a implicación da nosa cidade coa literatura galega xa vén de vello.

Belén, Nerea, Sergio, parabéns!

Ruta Pondaliana 2023

O pasado 3 de abril, os grupos de 3ESO do Fogar desenvolveron a saída didáctica da Ruta Pondaliana, organizada polos Departamentos de Lingua e Literatura Galegas e de Xeografía e Historia. O obxectivo foi visitar espazos singulares da comarca de Bergantiños directamente relacionados cos poemas de Eduardo Pondal.

Pola mañá, o percorrido, coa lectura e comentario in situ de poemas pondalianos, incluiu o Dolmen de Dombate (con obradoiros de caza prehistórica e visita guiada ao dolmen), o Castro de Borneiro  e a praia de Valarés.  Neste último espazo foi onde comemos e puidemos gozar duns momentos de lecer na praia.

Pola tarde, o itinerario previsto polo Monte Branco e pola desembocadura do Anllóns foi suspendido polo empeoramento do tempo.

Pasagalego: Fernández del Riego

Chegou maio, o mes das Letras Galegas, e como sempre o Fogar comeza a ferver de actividade arredor da nosa lingua e da figura do autor ou autora homenaxeado cada ano. No 2023, este persoeiro é Francisco Fernández del Riego, tamén coñecido como Don Paco. Trátase dunha figura senlleira da Galicia dos séculos XX e XXI polo seu labor no eido do ensaio, da edición e do activismo cultural e político.

Grazas ao traballo do alumnado de 3ESO, un dos proxectos arredor do Día das Letras Galegas que sacamos adiante neste trimestre é o «Pasagalego: Edición Fernández del Riego». Aquí vos queda o rosco de 23 letras con palabras relativas á vida e á obra deste autor. Os datos foron extraídos das biografías que ofrecen a Wikipedia e a Real Academia Galega. 

Adiante, despois de traballardes na aula a figura de Francisco Fernández del Riego, xogade e comprobade cantas letras acertades. 

As solucións, ao final!

A lenda de Breogán e as «nacións celtas»

Non é difícicil de identificar certas afinidades entre os pobos cunha orixe celta común no extremo atlántico de Europa. Son as coñecidas como «nacións celtas». 

Boa parte deste herdo común, pode estar asociado a figuras como a de Breogán, mítico rei celta que Eduardo Pondal levou aos seus versos.

O rei Breogán foi fundador de Brigantia (hoxe, A Coruña), segundo as tradicións lendarias irlandesas recollidas nun conxunto de manuscritos do século XI: o Leabhar Gabhála Éireann ou Libro das Conquistas Irlandesas, que narra as diversas invasións que sufrira a illa. 

Segundo estes textos, Breogán construiu na cidade da Coruña unha torre de altura tal que se podía enxergar, nos días máis claros, unha ribeira verde: Irlanda.

A visión desta afastada terra leva a Ith, fillo de Breogán, ata a illa, onde algúns nobres envexosos o asasinan. En vinganza, o sobriño de Ith, Mil, navega desde Brigantia a Irlanda con trinta barcos e conquista a illa, dando lugar ao pobo dos fillos de Mil ou milesios, orixe da liñaxe celta de Irlanda.

Aquí tedes un breve vídeo que recrea estes episodios da lenda de Breogán e da conquista de Irlanda polos seus descendentes con fragmentos do Leabhar Gabhála Éireann.

As variedades xeográficas

O galego, como calquera outra lingua viva, posúe distintas variedades xeográficas (ou dialectais). É dicir, ao longo do noso territorio hai trazos na fala (fonéticos, morfolóxicos, léxicos...) específicos de cada lugar. No seguinte vídeo podes ver unha boa mostra disto.

No teu libro explícase cales son bloques dialectais do galego e cales son os trazos específicos de cada un. Basicamente son tres: o bloque occidental, o bloque central e o bloque occidental. O trazo que lles serviu aos lingüistas para determinar o límite entre estes bloques é o xeito de formarmos o plural das palabras acabadas en -ón. 

-ón / -óns (bloque occidental)     -ón / ós (bloque occidental)     -ón/ois (bloque oriental)

   camións                                   camiós                                   camiois

Estes serían algúns dos trazos lingüísticos propios de cada bloque:

A tarefa de hoxe, sinxela. Tendo en conta a información anterior e a que tes no teu libro, identifica a que bloque dialectal corresponde a fala de Quico Cadaval, que podes escoitar neste divertido monólogo seu sobre «Os coruños». IMPORTANTE: debes xustificar a túa resposta cun mínimo de CATRO TRAZOS (cos seus correspondentes exemplos).

As variedades da lingua

A lingua non é un elemento monolítico e uniforme. Non todos os falantes dun idioma o usan do mesmo xeito; pola contra, dependendo das circunstancias (o tempo, o lugar, a situación...) empregan diferentes variedades da lingua.

A. Variedades históricas (ou diacrónicas)

Son as formadas polas diferenzas das linguas ao longo do tempo. Así, como o galego falado no século XII non é igual ca o do século XXI.

B. Variedades sociais (ou diastráticas)

Son as variedades que veñen determinadas por factores como o nivel cultural, a idade… Non todas as persoas teñen o mesmo nivel de coñecemento da lingua e, polo tanto, uns falantes expresaranse con maior ou menor corrección lingüística ca outros.  As variedades sociais son chamadas tamén niveis de lingua: nivel culto, nivel medio e nivel vulgar.

C. Variedades xeográficas (ou diatópicas)

Son as variantes que unha lingua presenta nas distintas zonas xeográficas nas que se fala. Cada lugar presenta uns trazos lingüísticos característicos. Segundo como se distribúen, descríbense tres grandes bloques dialectais: occidental, central e oriental.

D. Variedades situacionais (ou diafásicas)

Son as modalidades de fala que escolle o falante segundo a situación comunicativa na que se atope: unhas veces de xeito espontáneo e outras de maneira máis formal.