Prexuízos lingüísticos e discriminación

Ás veces, poderíase pensar que os prexuízos lingüísticos e a discriminación que deles se pode derivar é só unha cuestión teórica, que se recolle nos libros de texto ou en chistes gráficos. Máis o certo é que, por desgraza, afloran cada pouco tempo nos medios de comunicación.

 

E acaban concretándose en feitos reais que afectan á vida cotiá de moitos galegos. Vexamos só uns cantos exemplos tirados da prensa dos últimos anos.

• A guía de Dombate denuncia que seis turistas de Valladolid a insultaron por facer unha visita en galego: «Cateta, imbécil!» (25-8-25)

• «Me tienes que hablar en castellano si quieres que te responda»: Reclaman 50.000 euros ao INSS por negarlles atención en galego (3-9-2024)

• A Garda Civil de Gondomar négase a atender unha consulta por ser en galego (10-9-2015)

• Política Lingüística pide explicacións a Casas Novas pola humillación á nena por falar galego (30-7-2015)

• Agredida en Lugo por falar en galego: novo caso de xenofobia lingüística (21-3-2022)

• Unha creadora de contido responde as críticas por falar en galego: «Como podes pensar que é unha moda?» (17-1-2025)

• Agresión lingüística en Lugo: «Yo solo hablo castellano, no me da la gana de hablar en gallego» (27-2-2018)

• A Policía Nacional de Ferrol negouse atender a denuncia dun cidadán porque falaba en galego (16-4-2015)

Se queres como, hai uns anos, viviron en primeira persoa os prexuízos lingüísticos compañeiros e compañeiras do colexio durante a experiencia de 21 Días en Galego, aquí che deixamos este vídeo resumo da primeira edición. Foi unha grande experiencia normalizadora que, máis alá dos premios recibidos (1, 2...) resultou moi significativa para a rapazada do Fogar!

[21DEG: Día 15] Como che vai?

Xa estamos no día 15 de 21 DEG! De novo, tócache contarnos «Como che vai?». Antes de poñerte a gravar, convén que vexas un par de vídeos.

O primeiro é un fragmento dun informativo de La Sexta. Os reporteiros da cadea estatal fixeron «un exame de galego por equipos». Dun lado, anciáns do rural e, doutro, xente nova de cidade (en concreto, da Coruña). Todos debían traducir ao galego tres frases en castelán. O resultado, xa o podes imaxinar!

 

Como ves, o vídeo vén demostrar a ruptura na transmisión xeracional da que tanto falamos na clase. É dicir, esta curiosa proba de tradución vén exemplificar que Galicia, tristemente, é un dos poucos lugares do mundo onde os rapaces non falan a mesma lingua dos seus avós. 

Ben, isto ten unha vía de solución: os «neofalantes», é dicir, as persoas que se acaban de incorporar ao uso dunha lingua. Deseguido, preséntoche a xornalista coruñesa Belén Regueira: unha «neofalante». Como descubrirás na súa charla, Belén ata a mocidade só falaba castelán e despois comezou a falar galego. O que conta ten moita relación con conceptos estudados: diglosia, lingua minorizada, prexuízos lingüísticos, bilingüismo individual...

Agora, grava o teu vídeo, de polo menos 3 minutos, comentando cuestións como estas:

—Que tal levaches estas dúas semanas de reto? Houbo algún momento de «crise»? Por que?
—Segues con ánimos de seguir ata o final?
—Que che parece o vídeo inicial co «exame de tradución»? Que pensas de que moita xente nova non saiba falar a lingua dos avós?
—Belén Regueira fala, con exemplos da súa mocidade, das dificultades para arrincar como neofalante ou dos prexuízos que frean o galego. Que pensas do que di? Que che resultou máis interesante?
—Percibiches en primeira persoa algún prexuízo cara a lingua durante estes días? Como foi?

[21DEG: Día 05] Como che vai?

 

 

Se cadra, non coñecías a Xoana. Esta moza, apaixonada pola canción e polo galego, conta no vídeo anterior a súa relación coa lingua galega. Deseguido podes ver o videoclip dunha das súas cancións. 

 

Podes coñecela mellor visitando a súa web ou a súa canle en Youtube. 

Ben, hoxe día 5 de 21DEG, toca contar «Como che vai?». Tamén usaremos os vídeos anteriores para conversar. Lembra que o importante é que fales un mínimo de tres minutos.

—Estamos en fin de semana. Houbo moitos cambios nas túas rutinas? Que tal che foi hoxe co galego? 

—Éche máis doado desenvolverte en galego a fin de semana? Ou ao revés? Por que?

—Sentes o apoio dos que te rodean?

—Que che parece o que conta Xoana no vídeo inicial? Sénteste en algo identificado/a con ela? Por que?

—Gústache a súa música? Por que? 

—Xoana emprega a música para «derrubar muros que limitan o galego». A que cres que se refire? Cres que o conseguiu? 

O galego despois do esplendor medieval

 

Despois do esplendor medieval, a nosa lingua entra nun longo período de decadencia. Son os chamados Séculos Escuros (sécs. XVI, XVII e XVIII), caracterizados por unha ausencia case total do galego nos usos formais e na escrita.

Nos seguintes gráficos, vemos ben como evolucionou ao longo dos séculos a funcionalidade das linguas en contacto en Galicia desde a época medieval ata o século XIX.

Séculos XII-XIV (esplendor medieval). O galego é a lingua normal e propia do territorio en todas as clases sociais e contextos. Para a función cultural e especialmente para a internacional (intercompresión con persoas con outros idiomas) empregábase o latín.

Séculos XVI-XVIII (período de decadencia). O reino de Galicia comeza a perder poder e supedítase á coroa de León e despois á de Castela. O galego (lingua minorizada) comeza a ser desprazado progresivamente en case todas as súas funcións polo castelán (lingua dominante).

Século XIX (Rexurdimento). Galicia segue a ser maioritariamente monolingüe en galego, mais continúa o retroceso da súa funcionalidade debido á diglosia. No ámbito cultural, por primeira vez desde a Idade Media, o galego comeza a recuperarse grazas ao labor dos pensadores e escritores do Rexurdimento.

O vídeo de hoxe é a segunda parte do capítulo «Lingua de reis, lingua do pobo», da serie documental Historias de Galicia, que xa comezamos a ver aló atrás. Nel fálasenos da situación do noso idioma nestes séculos e da figura do ilustrado Frei Martín Sarmiento.

Quen escribe o noso futuro?

É curioso saber que hai uns 1000 anos, en Inglaterra, tamén se deu iso que damos en chamar «conflito lingüístico». A conquista do país polas forzas normandas (de lingua francesa) converteu o inglés en lingua minorizada no seu propio territorio. Pero, como ben se di ao final do vídeo, «o futuro non está escrito, escribirémolo nós». E o inglés acabou por recuperar o seu status de normalidade e mesmo se converteu, 1000 anos despois, en lingua de uso internacional.

 

A xeito de síntese, para intentar precisar esa chea de conceptos que estamos a estudar estas semanas (bilingüismo, diglosia, prexuízos, lingua minorizada...), aquí queda este esquema, coas súas correspondentes definicións. A ver se vos é de axuda.

Contacto lingüístico: Situación en que dúas ou máis linguas coexisten nun mesmo territorio. 

Bilingüismo individual: Capacidade que ten unha persoa de empregar indistintamente dúas linguas.

Bilingüismo social: Sociedade en que se empregan dúas linguas diferentes, sendo unha boa parte da poboación individuos bilingües. Esta situación nunca é estable no tempo e decote acaba derivando en diglosia.

Diglosia: Situación en que se dá unha consideración social desigual de dúas linguas o que provoca un uso desequilibrado destas: a lingua A (dominante) para as funcións de máis prestixio (laboral, institucional, cultural e internacional) e a lingua B (minorizada) para as relacións cotiás e informais (función local e, sobre todo, a familiar).

Lingua dominante (A): Lingua de gran prestixio social que acaba por impoñerse fóra do territorio que lle é propio e acaba ocupando progresivamente ámbitos e funcións doutra lingua (a minorizada).

Lingua minorizada (B): Lingua historicamente propia dun territorio que ve restrinxidas as súas funcións e retrocede nos diferentes ámbitos de uso, baixo a presión dunha lingua dominante foránea.

Prexuízos lingüísticos: Xuízos de valor (preferencias ou rexeitamentos) sobre a lingua baseados en razoamentos falsos ou sen fundamento («O galego é de pailáns de aldea», «O galego só o falan os dunha determinada ideoloxía»...).

Conflito lingüístico: Situación de tensión e pugna entre dúas linguas en contextos diglósicos, e que se pode resolver ben mediante a substitución lingüística, ben mediante a normalización lingüística.

Substitución lingüística: Desaparición da lingua minorizada porque a lingua dominante se impón completamente en todos os ámbitos e funcións.

Normalización lingüística: Proceso mediante o cal unha lingua minorizada consegue recuperar o seu valor comunicativo, as súas funcións lingüísticas e o seus status como lingua propia.

Pasapalabra de «Lingua e sociedade»

Se lle botas unha ollada ao índice do teu libro, verás que no bloque de «Lingua e sociedade» xa vimos estas unidades:

Un. 1. As linguas peninsulares: formación e evolución (páx. 20)
Un. 2. Historia social da lingua: a etapa medieval (páx. 46)
Un. 3. Plurilingüismo. Linguas do Estado español (páx. 68)
Un. 4. Contacto entre linguas. Bilingüismo. (páx. 94)
Un. 5. Contacto entre linguas. Diglosia e conflito lingüístico. (páx. 116)
Un. 6. A consideración social das linguas. (páx. 139)

E desde o confinamento vimos:

Un. 7. Historia social da lingua: o período de decadencia (páx. 162)
Un. 8. O galego e a lusofonía (páx. 185)
Un. 11. Variación lingüística: niveis, rexistros e dialectos. (páx. 254)

Unha chea de conceptos importantes foron estudados neses apartados: substrato, superestrato, romanización, galego-portugués, bilingüismo, diglosia, lingua minorizada, lusofonía, prexuízos lingüísticos, gheada, seseo...

Para repasar todos estes contidos, aquí tes un pasapalabra de «Lingua e sociedade», quentiño do forno ex professo para ti. Xoga a resolvelo:

• Escribe todas as respostas no menor tempo posible.
• Para pasar á seguinte letra, podes facer clic en «Pasapalabra».
• Se na primeira rolda do rosco, non dás acertado todas as respostas; na segunda, podes consultar o libro.
• Cando remates, preme en «Fin». Faille unha foto ao teu resultado final e envíama por MOODLE.

Fenómenos das linguas en contacto

Hoxe imos descansar de tanta gramática. Nas unidades 4 e 5 estudamos xa importantes conceptos sociolingüísticos: diglosia, conflito lingüístico, lingua minorizada... Son ideas que debes ter moi claras porque volverán aparecer en 4ESO e en BACH. 

Repescamos este esquema, que seguro che resulta familiar. Nel podes visualizar a relación existente entre todos eses importantes conceptos. Recomendámosche, de feito que leas o vello post onde aparecía e vexas os vídeos que contén.

Igualmente estoutros vídeos tamén che poden ser moi ilustrativos para traballar os «principais fenómenos das línguas en contacto» e «lingua minoritaria e lingua minorizada».

Principais fenómenos das línguas en contacto

Lingua minoritaria e lingua minorizada

Para rematar, algo de traballo. 

• Copia no teu caderno a definición dos conceptos básicos que acabamos de traballar. Lembra que están aquí.

• Fai tamén no caderno a actividade 1 da página 117 do teu libro: le os textos e responde de forma razoada as preguntas finais (baséate no estudado no libro e no visto no blog).

[21 DEG: Día 09] Como che vai?

Día 9 de 21 Días En Galego [21 DEG]! Cóntanos «Como che vai?». Mais, como antonte, antes de gravar o teu vídeo, escoita estoutra charla. Hoxe fala a xornalista gaditana Carmen Grimaldi: unha «alofalante». Que que demo é iso? O prefixo «alo-» significa ‘outro’ ‘distinto’, daquela «alofalante» é un tipo particular de «neofalante»: unha persoa procedente doutro lugar, doutro país, que comeza a expresarse na lingua do novo territorio onde vive. Carme naceu e viviu toda a vida en Cádiz e, desde que hai un ano veu vivir á Coruña, comezou a falar galego. 

Moito do que conta hoxe Carmen Grimaldi, e antonte Belén Regueira, axudarache a entender cousas que temos visto sobre bilingüismo, diglosia, conflito lingüístico, prexuízos, substitución lingüística... 

Grava agora o teu vídeo, de polo menos tres minutos, comentando cuestións como estas:

—Como o levaches hoxe?
—Vas falando cada vez máis galego? Ou non?
—Algún momento ou anécdota que mereza comentarse?
—Segues con gañas de continuar?
—Que opinas da charla de Carmen Grimaldi?
—Descubriches algo útil ou interesante nas súas palabras?

Ánimo! 

[21 DEG: Día 07] Como che vai?

Co día de hoxe xa van sete: unha semaniña de 21 Días En Galego [21 DEG]! De novo, tócache contarnos «Como che vai?». Antes de gravar o teu vídeo, escoita esta charla da xornalista coruñesa Belén Regueira. Ela é unha «neofalante»: xa sabes, unha persoa que comeza a expresarse nunha nova lingua. Como descubrirás na súa exposición, Belén ata a mocidade só falaba castelán e despois comezou a falar galego.

Grava o teu vídeo, de polo menos tres minutos, comentando cuestións como estas:

—Que tal levaches a semana?
—Vas falando cada vez máis galego? Ou non?
—Sénteste máis cómodo agora que ao principio?
—Segues con gañas de continuar?
—Que opinas da charla de Belén Regueira?
—Percibes algún paralelismo co que ela conta?

Ánimo! 

Arredor do conflito lingüístico

É curioso saber que hai 2000 anos, na antiga Xudea, tamén se daba iso que damos en chamar «conflito lingüístico». E que alí, Xesús, nun momento clave para el, decidiu usar a súa lingua propia, o arameo, a pesar de ser a lingua B, a lingua marxinada.

A xeito de síntese, para intentar precisar esa chea de conceptos que estamos a estudar estas semanas (bilingüismo, diglosia, prexuízos, lingua minorizada...), aquí queda este esquema, coas súas correspondentes definicións. A ver se vos é de axuda.

Contacto lingüístico: Situación en que dúas ou máis linguas coexisten nun mesmo territorio. 

Bilingüismo individual: Capacidade que ten unha persoa de empregar indistintamente dúas linguas.

Bilingüismo social: Sociedade en que se empregan dúas linguas diferentes, sendo unha boa parte da poboación individuos bilingües. Esta situación nunca é estable no tempo e decote acaba derivando en diglosia.

Diglosia: Situación en que se dá unha consideración social desigual de dúas linguas o que provoca un uso desequilibrado destas: a lingua A (dominante) para as funcións de máis prestixio (laboral, institucional, cultural e internacional) e a lingua B (minorizada) para as relacións cotiás e informais (función local e, sobre todo, a familiar).

Lingua dominante (A): Lingua de gran prestixio social que acaba por impoñerse fóra do territorio que lle é propio e acaba ocupando progresivamente ámbitos e funcións doutra lingua (a minorizada).

Lingua minorizada (B): Lingua historicamente propia dun territorio que ve restrinxidas as súas funcións e retrocede nos diferentes ámbitos de uso, baixo a presión dunha lingua dominante foránea.

Prexuízos lingüísticos: Xuízos de valor (preferencias ou rexeitamentos) sobre a lingua baseados en razoamentos falsos ou sen fundamento («O galego é de pailáns de aldea», «O galego só o falan os dunha determinada ideoloxía»...).

Conflito lingüístico: Situación de tensión e pugna entre dúas linguas en contextos diglósicos, e que se pode resolver ben mediante a substitución lingüística, ben mediante a normalización lingüística.

Substitución lingüística: Desaparición da lingua minorizada porque a lingua dominante se impón completamente en todos os ámbitos e funcións.

Normalización lingüística: Proceso mediante o cal unha lingua minorizada consegue recuperar o seu valor comunicativo, as súas funcións lingüísticas e o seus status como lingua propia.

E para rematar cun chisco de humor, vía Xogosdelingua, unha mostra galáctica do conflito lingüístico. Contacto lingüístico, prexuízos, lingua dominante e lingua minorizada, diglosia... todo mesturadiño nesta comedia esmendrellante do grupo Chévere. Ollo! Conseguirá Lucas Arcodavella arredar a Pailán Vader do lado escuro da forza?